در سال‌های اخیر، چت‌بات‌های هوش مصنوعی به بخشی مهم از زندگی میلیون‌ها کاربر تبدیل شده‌اند و بسیاری از افراد برای گفت‌وگو، تخلیه هیجانی و حتی دریافت حمایت عاطفی به آن‌ها مراجعه می‌کنند 🤖💬. مطالعه‌ای چهار هفته‌ای با مشارکت ۹۸۱ نفر و بیش از ۳۰۰ هزار پیام، تلاش کرده است بررسی کند که چطور حالت تعامل (متنی، صدای خنثی، صدای جذاب) و نوع مکالمه (باز، غیرشخصی، شخصی) بر چهار پیامد روان‌اجتماعی اثر می‌گذارند: تنهایی، تعامل اجتماعی واقعی، وابستگی عاطفی به چت‌بات، و استفاده‌ی مشکل‌ساز.
این مطالعه اهمیت ویژه‌ای دارد زیرا در فضای کنونی، چت‌بات‌ها به صورت گسترده و با قابلیت‌های انسان‌گونه مورد استفاده قرار می‌گیرند و پرسش‌های مهمی درباره‌ی پیامدهای روانی و اجتماعی این فناوری‌ها مطرح شده است. پژوهش حاضر با طراحی تصادفی و طولی، شکاف موجود در مطالعات کوتاه‌مدت و محدود را پر می‌کند و امکان مشاهده‌ی اثرات واقعی در طول زمان را فراهم می‌سازد.

در حالی که برخی کاربران معتقدند چت‌بات‌ها منبعی کم‌هزینه برای حمایت عاطفی‌اند، منتقدان نسبت به ایجاد وابستگی، انزوای اجتماعی و حتی رفتارهای آسیب‌زا هشدار داده‌اند ⚠️. یافته‌های پراکنده‌ای نیز نشان می‌دادند چت‌بات‌های متنی ممکن است به طور کوتاه‌مدت تنهایی را کاهش دهند، اما گزارش‌هایی از وابستگی ناسالم نیز ثبت شده است. بر همین اساس، مطالعه‌ی حاضر در تلاش است بفهمد آیا طراحی چت‌بات و نحوه‌ی گفت‌وگو با آن، می‌تواند تجربه‌ی کاربران را به سمت پیامدهای مثبت یا منفی سوق دهد و آیا ویژگی‌های شخصیتی افراد این اثرات را تعدیل می‌کنند.

بررسی‌های اولیه نشان داد شرکت‌کنندگان در آغاز مطالعه، سطوح متوسطی از تنهایی و تعامل اجتماعی داشتند و وابستگی عاطفی و استفاده‌ی مشکل‌ساز بسیار پایین بود. پس از چهار هفته، تغییرات کلی در این پیامدها اندک بود و مدل‌های رگرسیونی نشان دادند هیچ اثر معناداری از حالت تعامل یا نوع مکالمه بر تنهایی و تعامل اجتماعی ایجاد نشده است. البته یک الگوی غیرقطعی مشاهده شد: حالت متنی در پایان هفته چهارم با تنهایی بیشتر و وابستگی و استفاده‌ی مشکل‌ساز بالاتر همراه بود، درحالی‌که مکالمات شخصی، وابستگی و استفاده‌ی مشکل‌ساز را نسبت به مکالمات باز کاهش می‌دادند.

این یافته نشان می‌دهد که جزئیات طراحی چت‌بات ممکن است اثرات ریز و غیرقطعی ایجاد کنند، اما این اثرات در سطح گروهی به حد معنی‌داری نرسیده‌اند. با این حال، مکالمات شخصی‌تر احتمالاً زمینه‌ای برای تعامل عمیق‌تر و سالم‌تر فراهم کرده‌اند. از سوی دیگر، مقدار زیادی از تفاوت‌ها توسط ارزش‌های اولیه‌ی کاربران توضیح داده شد؛ هرچه فرد در ابتدا تنها یا وابسته‌تر بود، احتمال بیشتر بود که این وضعیت تا انتهای مطالعه حفظ شود.

در حالی که اثر حالت تعامل یا نوع مکالمه چندان قوی نبود، یک عامل مهم به‌طور پایدار مشاهده شد: افزایش مدت‌زمان استفاده روزانه با پیامدهای بدتر همراه بود. هرچه افراد زمان بیشتری با چت‌بات سپری کردند، تنهایی بیشتر، تعامل اجتماعی کمتر، و وابستگی و استفاده‌ی مشکل‌ساز بالاتری داشتند. این رابطه پس از کنترل همه متغیرهای دیگر همچنان پایدار ماند.

میانگین استفاده روزانه تنها ۵.۳ دقیقه بود، اما کاربران صدای جذاب و مکالمات باز، زمان بیشتری صرف گفتگو کردند. با این‌حال، حتی پس از کنترل تفاوت‌های بین‌گروهی، مدت‌زمان استفاده هنوز پیش‌بینی‌کننده‌ی قوی پیامدهای منفی بود. پژوهشگران تأکید کردند که نمی‌توان علت دقیق را با قطعیت تعیین کرد، اما داده‌ها نشان می‌دهد که استفاده‌ی بیشتر احتمالاً یک عامل خطر است، نه پیامد تنهایی اولیه.

تحلیل خودکار مکالمات نشان داد تعاملات متنی بیشترین میزان محتوای عاطفی، پرسش‌های شخصی و اشتراک‌گذاری مشکلات را شامل می‌شدند. کاربران در حالت متنی بیشترین سطح خودافشایی را داشتند و چت‌بات نیز رفتار مشابهی نشان می‌داد، که نشانه‌ای از «تقارن رفتاری» در این حالت است. در مقابل، صدای جذاب احساسات بیشتری در پاسخ مدل ایجاد می‌کرد ولی کاربران لزوماً واکنش عاطفی بیشتری نشان نمی‌دادند.

از نظر رفتارهای اجتماعی، تعاملات متنی بالاترین سطح همدلی و حمایت را نشان دادند، درحالی‌که حالت صوتی—به‌ویژه صدای جذاب—نرخ بیشتری از رفتارهای «نامتناسب اجتماعی» داشت؛ مانند نادیده گرفتن مرزهای کاربر. همچنین مکالمات شخصی در همه حالت‌ها بالاترین سطح از خودافشایی و محتوای عاطفی را تولید کردند که نشان می‌دهد این دستورالعمل به‌خوبی دست‌کاری را اجرا کرده است.

ویژگی‌های درونی کاربران نقش بسیار مهمی داشتند. افرادی که «وابستگی دلبستگی» بالاتری داشتند، در پایان مطالعه تنهایی کمتر و تعامل اجتماعی بیشتری داشتند، اما «اضطراب دلبستگی» بالا اثر معکوس داشت و تنهایی را افزایش می‌داد. برخی ویژگی‌های هیجانی مانند الکسی‌تیمیا یا نوروتیسیزم به‌طور غیرمنتظره‌ای با تنهایی کمتر مرتبط بودند، درحالی‌که اجتناب هیجانی یا آسیب‌پذیری در روابط، تنهایی و استفاده‌ی مشکل‌ساز را افزایش دادند.

درک کاربران از چت‌بات نیز نقش تعیین‌کننده داشت. کسانی که چت‌بات را «دوست» یا «آگاه» می‌دیدند، وابستگی عاطفی و استفاده‌ی مشکل‌ساز بیشتری نشان دادند. همچنین اعتماد زیاد به چت‌بات و احساس همدلی نسبت به آن، با پیامدهای منفی‌تر همراه بود. تجربه قبلی با چت‌بات‌های همراه نیز وابستگی و استفاده‌ی مشکل‌ساز را افزایش داد. این داده‌ها نشان می‌دهد تصورات کاربران درباره‌ی ذات و توانمندی‌های هوش مصنوعی، اثر مستقیمی بر رفاه روانی آن‌ها دارد.

نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که برخلاف تصور عمومی، حالت تعامل (متن یا صدا) و نوع مکالمه اثر مستقیم و قابل‌توجهی بر پیامدهای روانی ندارند. اگرچه برخی روندهای قابل مشاهده وجود داشت، اما این اثرات به سطح معنی‌داری نرسیدند. در عوض، مدت‌زمان استفاده و ویژگی‌های فردی کاربران مهم‌ترین عوامل تعیین‌کنندهٔ پیامدهای روان‌اجتماعی بودند. استفاده‌ی بیشتر با تنهایی بیشتر، تعامل اجتماعی کمتر و وابستگی شدیدتر همراه بود، درحالی‌که کاربران با ویژگی‌های خاص—مانند اعتماد بالا به چت‌بات یا دیدن آن به‌عنوان موجودی آگاه—بیشتر در معرض پیامدهای منفی قرار گرفتند.

این یافته‌ها پرسش‌های مهمی درباره آیندهٔ همراهان مصنوعی و نقش آن‌ها در روابط انسانی مطرح می‌کند 🤖❤️. چت‌بات‌ها می‌توانند به کاربران احساس حمایت بدهند، اما ممکن است در صورت استفاده‌ی بیش‌ازحد، جایگزین تعامل انسانی شوند و وابستگی ناخواسته ایجاد کنند. پژوهش‌های آینده باید بررسی کنند که چگونه می‌توان طراحی چت‌بات‌ها را به گونه‌ای هدایت کرد که از سلامت روانی حمایت کنند، نه اینکه به‌طور ناخواسته موجب کاهش تعاملات انسانی شوند.

مقاله قبل بهبود دقت ASR با مدل ترنسفورمری TRA؛ نسل جدید بازنویسی و امتیازدهی مجدد N-best👉